पितृ पक्ष विशेष 05 :आचार्य के बिना किसी शुद्ध जल स्थान पर या घर में आप खुद मंत्र उच्चारण कर ऐसे करे तर्पण
” मोक्ष भूमि ” के इस विशेष श्रृंखला में पढ़िए.. खुद तर्पण करने के नियमो और मंत्रो की अत्यंत महत्वपूर्ण व प्रामाणिक जानकारी । सम्पूर्ण जानकारी शास्त्रोक्त परंपरा गरुड़ पुराण व धर्मग्रंथों के सिद्धांतों पर आधारित है। आध्यात्मिक जानकारी के लिए “मोक्षभूमि” सोशल मीडिया के सभी प्लेटफार्म पर है कृपया इनसे जुड़िए
संकलन – डॉ संतोष ओझा | काशी
श्राद्ध पितृ पक्ष के दौरान पितरों की मुक्ति तर्पण और पिंडदान किया जाता है। तर्पण यानी जल देना और पिंडदान यानी भोजन देना। जैसे पशुओं का भोजन तृण और मनुष्यों का भोजन अन्न कहलाता है, वैसे ही देवता और पितरों का भोजन अन्न का सार तत्व है। सार तत्व अर्थात गंध, रस और ऊष्मा ।
पूजन सामग्री
त्रि-कुश
तीन कुशों को एक साथ बाँध लेना। तीन कुशों को बँट कर रस्सी की तरह बनाना।
मोटक
तीन कुर्शो को बँटकर रस्सी की तरह बनाना
पवित्री
तीन कुर्शो को बँटकर दोहरी करके सिरे पर गाँठ देना और अंगूठी की तरह अनामिकाओं में पहनना।
तिल
यव (जौ )
अक्षत
पुष्प
नया यज्ञोपवीत
स्वच्छ श्वेत धोती और अंगौछा।
देव, ऋषि, दिव्य पितृ, यम एवं स्व-पितृ का तर्पण
सर्वप्रथम आप शुद्ध जल को अपने ऊपर तीन बार छिड़के हुए मंत्र पढ़े..
ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा।
यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः॥
दाहने हाथ में जल लेकर, निम्न मन्त्र पढ़कर तीन बार आचमन करे..
१ ॐ केशवाय नमः । २ ॐ माधवाय नमः । ३ ॐ नारायणाय नमः ।
प्राणायाम
दाएं हाथ से नासाग्र मुद्रा (अंगूठे और अनामिका उंगली का उपयोग) से दाएं नाक को बंद करके बाएं से गहरी सांस लें। अब बाएं को बंद करके दाएं से धीरे-धीरे सांस छोड़ें। फिर दाएं से ही सांस लें और बाएं से छोड़ें।
संकल्प
दाहिने हाथ में कुश, यव और अक्षत तथा जल लेकर
‘सङ्कल्प’ करे। यथा
“ॐ विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः, श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णुराज्ञया प्रवर्तमानस्य अद्य ब्रह्मणोऽह्नि द्वितीये परार्धे श्रीश्वेतवाराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरे अष्टाविंशतितमे युगे कलियुगे कलि प्रथमचरणे भारतवर्षे भरतखण्डे जम्बूद्वीपे भागीरथ्याः पश्चिमे तीरे विक्रम शके बौद्धावतारे ऽमुक संवत्सरे ऽमुकायने आश्विन’ मासे ‘कृष्ण’-पक्षे ऽमुकतिथौ अमुक-गोत्रोत्पन्नो अमुक ( वर्ण जैसे शर्मा वर्माहं, गुप्तोऽहं, दासोऽहं वा) चन्द्र सूर्ये गुरौ च देवर्षिमनुष्यपितृतर्पणमहं करिष्ये ॥
उक्त मंत्र के बाद जल सहित अक्षतादि पात्र/ नदी में छोड़ दे।
तत्पश्चात चावल और त्रिकुश ले सव्य होकर पूर्व की ओर मुख करके एक एक अंजुली जल देवे।
ब्रह्मादयो देवा आगच्छन्तु गृह्णन्त्वेताञ्जलाञ्जलीन्। ब्रह्मादयः सुराः सर्वे ऋषयाः पितरस्तथा। आगच्छन्तु महाभागा ब्रह्माण्डोदरवर्तिनः।।
तीर्थदेवतर्पणम् ( पूर्व, अक्षत से )
ॐ तीर्थानि तृप्यन्ताम् । ॐ तीर्थदेवास्तृप्यन्ताम् । ॐ विश्वेदेवास्तृप्य-न्ताम् । ॐ मोदास्तृप्यन्ताम् । ॐ प्रमोदास्तृप्यन्ताम्। ॐ सुमुखास्तृप्यन्ताम्। ॐ दुर्मुखास्तृप्यन्ताम् । ॐ अविघ्नास्तृप्यन्ताम् । ॐ विघ्नकर्तारस्तृप्यन्ताम्।
देव-तर्पण ( पूर्व दिशा मुख ) अक्षत से
ॐ ब्रह्मा तृप्यताम् । ॐ विष्णुः तृप्यताम् । ॐ रुद्रः तृप्यताम् । ॐ प्रजापतिः तृप्यताम् । ॐ देवाः तृप्यन्ताम् । ॐ छन्दांसि तृप्यन्ताम् । ॐ वेदाः तृप्यन्ताम् । ॐ ऋषयः तृप्यन्ताम् । ॐ पुराणाचार्याः तृप्यन्ताम् । ॐ गन्धर्वाः तृप्यन्ताम् । ॐ इतराचार्याः तृप्यन्ताम् । ॐ संवत्सरः सावयवः तृप्यन्ताम् । ॐ देव्यः तृप्यन्ताम् । ॐ अप्सरसः तृप्यन्ताम् । ॐ देवानुगाः तृप्यन्ताम् । ॐ नागाः तृप्यन्ताम् । ॐ सागरा: तृप्यन्ताम् । ॐ पर्वताः तृप्यन्ताम् । ॐ सरितः तृप्यन्ताम् । ॐ मनुष्याः तृप्यन्ताम् । ॐ यक्ष तृप्यन्ताम् । ॐ रक्षांसि तृप्यन्ताम् । ॐ पिशाचा: तृप्यन्ताम् । ॐ सुपर्णाः तृप्यन्ताम् । ॐ भूतानि तृप्यन्ताम् । ॐ पशवः तृप्यन्ताम् । ॐ वनस्पतयः तृप्यन्ताम् । ॐ ओषधयः तृप्यन्ताम् । ॐ भूत ग्रामश्चतुर्विधाः तृप्यन्ताम् ।
ऋषि तर्पणम् (चावल से )
इन ऋषियों को भी पूर्वमुख सव्य हो वैसे ही देववत् तर्पण करना चाहिए-
ॐ मरिच्यादि दश ऋषयः आगच्छन्तु गृह्णन्त्वेताञ्जलाञ्जलीन् । ॐ मरीचिस्तृप्यताम् । ॐ अत्रिस्तृ० १। ॐ अङ्गिरास्तृ० १। ॐ पुल-स्त्यस्तृ० १। ॐ पुलहस्तृ० १। ॐ क्रतुस्तृ० १। ॐ प्रचेतास्तृ० १। ॐ वसिष्ठस्तृ० १। ॐ भृगुस्तृ० १ । ॐ नारदस्तृ० १।
1 सबके अंत में “तृप्याताम” बोले
दिव्य मनुष्य तर्पण (उत्तर मुख ) जौ से.
पहले यज्ञोपवीत (जनेऊ) और उत्तरीय (गमछे) को गले में कण्ठी के समान पहन ले उत्तर दिशा की ओर मुख करके बैठे। हाथ में कुश’ और ‘ यव’ (जौ) लेकर दो-दो अँजुली जल देकर पूर्व-वत् आवाहन-पूर्वक तर्पण करे। यथा
ॐ सनकादयः सप्तमुनयः आगच्छन्तु गृह्णन्त्वेताञ्जलाञ्जलीन् । ॐ सनक-स्तृप्यताम् २। ॐ सनन्दनस्तृ० २। ॐ सनातनस्तृ० २। ॐ कपिलस्तृ० २। ॐ आसुरिस्तृप्यताम् २। ॐ वोढुस्तृप्यताम् । ॐ पञ्चशिखस्तृ०।
दिव्य मनुष्य पितृ तर्पणम्
दक्षिणाभिमुख होकर मोटक, तिल लेकर अपसव्य होकर तीन तीन अंजुली जल इनको देना।
ॐ कव्यवाडवानलादयो दिव्यपितर आगच्छन्तु गृह्णन्त्वेताञ्जलाञ्ज-लीन् । ॐ कव्यवाडवानलस्तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्मै स्वधा नमः ३। ॐ सोमस्तृप्यतामिदं० ३। ॐ यमस्तृप्यतामिदं० ३। ॐ अर्यमा तृप्य-तामिदं० ३। ॐ अग्निष्वात्ताः पितरस्तृप्यन्तामिदं तिलोदकं तेभ्यः स्वधा नमः ३। ॐ सोमपाः पितरस्तृप्यतामिदं० ३। ॐ बर्हिषदः पितरस्तृप्यन्तामिदं० ३।
यमादि तर्पणम्
आवाहन कर बायें घुटने को जांघ के नीचे दबाकर दक्षिणमुख बैठ अपसव्य होकर तीन २ अंजुली जल कुश और तिलों से देना चाहिए। ये १४ यम हैं जैसा कि नीचे लिखा है-
ॐ यमादि चतुर्दश-देवा आगच्छन्तु गृह्णन्तु एतान् जलाञ्जलीन् ।
ॐ यमाय नमः । ॐ धर्मराजाय नमः । ॐ मृत्यवे नमः । ॐ अन्तकाय नमः । ॐ वैवस्वताय नमः । ॐ कालाय नमः । ॐ सर्व-भूत-क्षयाय नमः । ॐ औदुम्बराय नमः । ॐ दध्नाय नमः । ॐ नीलाय नमः । ॐ परमेष्ठिने नमः । ॐ वृकोदराय नमः । ॐ चित्राय नमः । ॐ चित्रगुप्ताय नमः ।
पितृ आवाहन ( दक्षिण दिशा मुख काला तिल )
पहले अपसव्य’ हो जाए अर्थात् यज्ञोपवीत और गमछा दाहिने कन्धे पर कर ले। फिर हाथ में मोटक, तिल’ और ‘जल’ लेकर तीन-तीन अञ्जलि जल देकर पूर्ववत् आवाहन-पूर्वक तर्पण करे। यथा
ॐ उदीरतामवरऽउत्परासऽउन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः। असुं यऽईयुर-वृकाऽऋतज्ञास्तेनोवन्तु पितरोहवेषु ॥ ॐ अमुकगोत्रोऽस्मत्पिता अमुकशर्मा वसुस्वरूपस्तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्मै स्वधा नमः।
ॐ अंगिरसो नः पितरो नवग्वाऽअथर्वाणो भृगवः सोम्यासः। तेषां यवसुमतौ यज्ञियानामपि भक्तसौमनसे स्याम ।। अमुकगोत्रोऽस्मत्पिता अमुकशर्मा वसुस्वरूपस्तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्मै स्वधा नमः।
ॐ आयान्तु नः पितरः सोम्यासोऽग्निष्वात्ताः पथिभिर्देवयानैः । अस्मिन् यज्ञस्वधया मन्तोऽधिब्रुवन्तु तेऽवन्त्वस्मान् ॥ अमुकगोत्रोऽस्मत्पिता अमुकशर्मा वसुस्वरूपस्तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्मै स्वधा नमः।
१. यहाँ शर्मा/वर्मा/गुप्त आदि जो हो कहे
पितामह का तर्पण ( तिल )
ऊज़र्ज वहन्तीरमृतं घृतं पयः कीलालं परिस्रुतम्। स्वधास्थ तर्पयत मे पितॄन् ॥ ॐ अमुकगोत्रोऽस्मत्पितामहोऽमुकशर्मा रुद्रस्वरूपस्तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्मै स्वधा नमः।
ॐ पितृभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधा नमः, पितामहेभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधा नमः, प्रपितामहेभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधा नमः ।॥ अक्षन्न पितरो मीमदन्त पितरोऽ तीतृपन्त पितरः पितरः शुन्धध्वम्।अमुकगोत्रोऽस्मत्पितामहोऽमुक-शर्मा रुद्रस्वरूपस्तृप्यतामिदं तिलोदुकं तस्मै स्वधा नमः।
ॐ ये चेह पितरो ये च नेह याँश्चविद्मयाँ उ च न प्रविद्म। त्वं व्वेत्थ यति ते जातवेदः स्वधाभिर्य्यज्ञथं सुकृतञ्जुषस्व ॥ अमुकगोत्रोऽस्मत्पिता-महोऽमुकशर्मा रुद्रस्वरूपस्तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्मै स्वधा नमः।
प्रपितामह का तर्पण ( तिल )
ॐ मधुव्वाताऽऋतायते मधुक्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः ॥ अमुकगोत्रोऽस्मत्प्रपितामहोऽमुकशर्मा आदित्यस्वरूपस्तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्मै स्वधा नमः ।।
ॐ मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिव रजः । मधुद्यौरस्तु नः पिता । अमुक-गोत्रो ऽस्मप्रपितामहो ऽमुकशर्मा आदित्यस्वरूपस्तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्मै स्वधा नमः ॥
ॐ मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमाँऽअस्तु सूर्यः । माध्वीर्गावो भवन्तु नः ॥ अमुकगर्गोत्रोऽस्मत्प्रपितामहो अमुकशर्मा आदित्यस्वरूपस्तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्मैस्वधा नमः ।॥
मातृ पक्ष तर्पणम्
(माता, पितामही तथा प्रपितामही का तर्पण)
ॐ अमुकगोत्रा अस्मन्माता अमुकी देवी गायत्रीस्वरूपा तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्यै स्वधा नमः। इदं तिलोदकं तस्यै०। इदं तिलोदकं तस्यै०। ॐ अमुकगोत्रा अस्मत्पितामही अमुकी देवी सावित्री स्वरूपा-तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्यै स्वधा नमः। इदं०। इदं० ॥
ॐ अमुकगोत्रा अस्मत्प्रपितामही अमुकी देवी सरस्वती स्वरूपा तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्यै स्वधा नमः। इदं०। इदं० ॥
ॐ अमुकगोत्रा अस्मत्सापत्नमाता अमुकी देवी वसुस्वरूपा तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्यै स्वधा नमः। इदं तिलोदकं तस्यै स्वधा नमः। इदं तिलोदकं तस्यै स्वधा नमः। ॐ तृप्यध्वम्, तृप्यध्वम्, तृप्यध्वम् ॥
फिर नीचे लिखे मन्त्र का पाठ मात्र करें-
ॐ नमो वः पितरो रसाय नमो वः पितरः शोषाय नमो वः पितरो जीवाय नमो वः पितरः स्वधायै नमो वः पितरो घोराय नमो वः पितरो मन्यवे नमो वः पितरः पितरो नमो वो गृहान्नः पितरो दत्त सतो वः पितरो देष्म्मैतद्वः पितरो व्वासः आधत्त ।
मातामहादीनां तर्पणम् ( तिल से )
इसी प्रकार नाना, नानी आदि का भी तर्पण करें-
ॐ अमुकगोत्रोऽस्मन्मातामहोऽमुकशर्मा वसुस्वरूपस्तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्मै स्वधा नमः। इदं० । इदं० ॥
ॐ अमुकगोत्रोऽस्मत्प्रमातामहोऽमुकशर्मा आदित्यस्वरूपस्तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्मै स्वधा नमः। इदं०। इदं०॥
ॐ अमुक गोत्रोस्मत्वृद्धप्रमातामहोऽमुकशर्मा रुद्रः स्वरूपस्तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्मै स्वधा नमः। इदं०। इदं० ॥
अस्मत्सखा अमुकशर्मा वसु स्वरूपस्तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्मै स्वधा नमः। अमुकगोत्रः अस्मदाप्तपुरुषः अमुकशर्मा वसुस्वरूपस्तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्मै स्वधा नमः।
चाचा, मामा, भाई, बुआ, मौसी, बहन, ससुर, सासु, गुरु इत्यादि पितरों का तर्पण करके नीचे लिखे श्लोकों से तर्पण करे। फिर सव्य होकर पूर्वाभिमुख बैठ कुशों को सीधाकर निम्न श्लोकों से देवतीर्थ से जल गिराये।
देवासुरास्तथा यक्षा नागा गन्धर्वराक्षसाः। पिशाचा गुह्यकाः सिद्धाः कूष्माण्डास्तरवः खगाः ॥ जलेचरा भूनिलया वाय्वाधाश्च जन्तवः । तृप्तिमेते प्रयान्त्वाशु मद्दत्तेनाम्बुनाखिलाः ।।
फिर अपसव्य होकर दक्षिणाभिमुख हो निम्न श्लोकों से पितृ तीर्थ से जल गिरायें।
नरकेषुसमस्तेषु यातनासु च ये स्थिताः। तेषामाप्यायनायैतद्दीयते सलिलं मया ॥ येऽबान्धवा बान्धवाश्च येऽन्यजन्मनि बान्धवाः। ते तृप्तिमखिला यान्तु यश्चास्मत्तोऽभिवाञ्छति ॥ ये मे कुले लुप्तपिण्डाः पुत्रदारविवर्जिताः। तेषां हि दत्तमक्षय्यमिदमस्तु तिलोदकं ॥ आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं देवर्षिपितृ-मानवाः। तृप्यन्तु पितरः सर्वे मातृमातामहादयः ॥ अतीतकुलकोटीनां सप्तद्वीपनिवासिनाम्। आब्रह्मभुवनाल्लोकादिदमस्तु तिलोदकम् ॥
वस्त्रनिष्पीडनम् – ये के चास्मत्कुले जाता अपुत्रा गोत्रिणो मृताः। ते गृह्णन्तु मया दत्तं वस्त्रनिष्पीडनोदकम् ॥ येषां पिता न च भ्राता न पुत्रानान्यच्च-गोत्रिणः। ते सर्वे तृप्तिमायान्तु मयोछ्रिष्टैः कुशोदकैः ॥
१. वस्त्रंचतुर्धा कृत्वा भूमौ वामभागे निष्पीडयेत्। तर्पितजले पवित्रं विसर्जयेत्। यदि गृहे श्राद्धादिकं स्यातहिं वस्त्रनिष्पीडनं न कुर्यात् ।।
अनन्तर अर्धे में शुद्ध जल भर के अनामिका अंगुली से षट् दल बनावे और अर्धे में श्वेत पुष्प, चन्दन, अक्षत, तुलसीदल व जल डालकर तर्पण किये जल में डाले।
ऐसे भी कर सकते हैं आप तर्पण
१. पिता-ॐ गोत्र: अस्मत् पिता वसु-स्वरूपः
तृप्यतां इदं जलं तस्मै स्वधा नमः ।२. दादा- ॐ गोत्रः अस्मत् पितामह रुद्र-स्वरूपः
तृप्यतां इदं जलं तस्मै स्वधा नमः ।३. परदादा-ॐ गोत्र: अस्मत् प्रपितामह आदित्य स्वरूपः तृप्यतां इदं जलं तस्मै स्वधा नमः।
४. माता-ॐ गोत्रा अस्मत् माता गायत्री रूपा तृप्यतां इदं जलं तस्यै स्वधा नमः ।
५. दादी-ॐ गोत्रा अस्मत् पितामही सावित्री रूपा तृप्यतां इदं जलं तस्यै स्वधा नमः ।
६. परदादी-ॐ गोत्रा अस्मत् प्रपितामही सरस्वती-रूपा तृप्यतां इदं जलं तस्यै स्वधा नमः।
७. नाना-ॐ गोत्रः अस्मत् मातामहो वसु-स्वरूप: सपत्नीकः तृप्यतां इदं जलं तस्मै स्वधा नमः।
८. परनाना-ॐ गोत्रो अस्मत् प्रमातामहो रुद्र स्वरूपः सपत्नीकः तृप्यतां इदं जलं तस्मै स्वधा नमः ।
९. वृद्ध परनाना- ॐगोत्रो अस्मत् वृद्ध प्रमातामहो आदित्य-स्वरूपः सपत्नीकः तृप्यतां इदं जलं तस्मै स्वधा नमः ।
अन्य सम्बन्धियों का तर्पण
एक-एक अञ्जलि निम्न मन्त्र से प्रदान करेॐ आब्रह्म-स्तम्ब- पर्यन्तं, देवर्षि पितृ-मानवाः ।
तृप्यन्तु पितरः सर्वे, मातृ माता महादयः ।।
ॐ अतीत-कुल-कोटीनां, सप्त-द्वीप-निवासिनाम्।
मया दत्तेन तोयेन, तृप्यन्तु भुवन त्रयम् ॥
ॐ ये बान्धवा अबान्धवा वा, येऽन्य-जन्मनि बान्धवाः ।
ते सर्वे तृप्तिमायान्तु, मद् दत्तेनाम्बुना सदा ।।अपुत्र अपुत्रियों का तर्पण अंगौछे की चार तह कर भिगोवे और उसे निचोड़कर निम्न मन्त्र से जल दे
ॐ ये चास्माकं कुले जाता, अपुत्रा गोत्रिणो मृताः।
ते तृप्यन्तु मया दत्तं, वस्त्र निष्पीडनोदकम् ।।
भीष्म पितामह का तर्पण ( पूर्व दिशा, सव्य, अंजूरी से )
सव्य होकर अर्थात् यज्ञोपवीत और अंगौछे को बाँएँ कन्धे पर करे तब जल दे
ॐ वैयाघ्रपदगोत्राय सांकृत्यप्रवराय च। अपुत्राय ददाम्येतज्जलं भीष्माय वर्म्मणे॥ भीष्मः शान्तनवो वीरः सत्यवादी जितेन्द्रियः। आभिरद्भिरवाप्नोत पुत्रपौत्रोचितां क्रियाम् ॥ वसूनामवताराय शान्तनोरात्मजाय च। अर्घ्यं ददामि भीष्माय अबालब्रह्मचारिणे ॥
भीष्म को जल देने के पश्चात् सूर्य को निम्न मन्त्रों से अर्घ्य देना चाहिए
भगवान् सूर्य को अर्घ्य अब दाहिने हाथ में जल, चन्दन, पुष्प लेकर सूर्य भगवान् को अर्घ्य दे
ॐ एहि सूर्य! सहस्त्रांशो, तेजो-राशे जगत् पते!
अनुकम्पय मां भक्त्या, गृहाणार्घ्यं दिवाकर! ।।
दिक्-पालों को नमस्कार जल दे चुकने पर हाथ जोड़कर दिक्-पालों कोनमस्कार करे। यथा
ॐ इन्द्राय नमः पूर्व दिशा
ॐ यमाय नमः- दक्षिण दिशा
ॐ वरुणाय नमः- पश्चिम दिशा
ॐ सोमाय नमः उत्तर दिशा
पितृ तर्पण-विधि
ॐ ह्मणे नमः ऊपर दिशा
ॐ अग्नये नमः-आग्नेय दिशा
ॐ नितये नमः -नैऋत्य दिशा
ॐ वायवे नमः वायव्य दिशा
ॐ ईशानाय नमः-ईशान दिशा
ॐ अनन्ताय नमः-अधः दिशा
जल के मध्य में
ॐ ब्रह्मणे नमः, ॐ अग्नये नमः, ॐ पृथिव्यै नमः, ॐ ओषधिभ्यो नमः, ॐ वाचे नमः, ॐ वाचस्पतये नमः, ॐ महद्भ्यो नमः, ॐ विष्णवे नमः, ॐ वरुणाय नमः ।
विसर्जन
पुष्पाक्षत सहित हाथ जोड़कर, निम्न मन्त्र पढ़कर सब देवताओं को विदा करे
ॐ देवा! गातु-विदो गातुं वित्त्वा मातुमित ।
मनसस्पत इमं देव! यज्ञ ॐ स्वाहा वाते धाः ।।
समर्पण
पुष्पाक्षत सहित हाथ जोड़कर, अपने सम्पूर्ण पूजा कर्म को अर्पित करे
अनेन यथा-शक्ति-कृतेन देव-ऋषि-पितृ
तर्पणाख्येन कर्मणा भगवान् मम समस्त-पितृ स्वरूपी जनार्दन वासुदेवः प्रीयतां न मम। ॐ तत्सत् ब्रह्मार्पणमस्तु ।।
विशेष आलेख श्रृंखला “पितृपक्ष” में अभी तक आपने पढ़ा..
विशेष आलेख श्रृंखला 04 : इन परहेजों और नियमों का पालन करते हुए करना चाहिए श्राद्धकर्म ?
विशेष में पितृपक्ष -2 : जानिए क्या है पितृ दोष ? कारण, लक्षण और मुक्ति के शास्त्रोक्त सिद्ध उपाय
विशेष श्रृंखला : जानिए क्या है नान्दी श्राद्ध और क्यों हैं हर शुभ कार्य से पहले यह अनिवार्य
पिछला विशेष श्रृंखला
त्रिपिंडी श्राद्ध 4 : जानिए क्या है अकाल मृत्यु, इसके बाद किन जगहों पर जाती है आत्मायें
त्रिपिंडी श्राद्ध -5 : अकाल मृत्यु के बाद अतृप्त आत्माओं को परम शांति और मोक्ष कैसे…
त्रिपिंडी श्राद्ध : जानिए..गरुड़ पुराण के अनुसार अकाल मृत्यु के बाद आत्मा का सफर
इन अनुष्ठान से जुड़ी कोई जानकारी या शंका समाधान के लिए “मोक्ष भूमि” के 9889940000 व्हाट्सएप नंबर से निशुल्क या अपने कर्मकांडी ब्राम्हण/विद्वान् से सलाह लेना चाहिए।
लगातार ऐसी ही आध्यात्मिक जानकारी हेतु नीचे दी हुई हरी पट्टी को क्लिक कर “मोक्षभूमि” व्हाट्सएप्प से जुड़े। साथ ही “मोक्ष भूमि” के वेबसाइट, facebook, YouTube, Instagram सहित अन्य सोशल मीडिया पर …
आप इस ज्ञानवर्धक जानकारी को अपने सोशल मीडिया पर शेयर करें ताकि अलग अलग भाषा की इस धार्मिक न्यूज़ पोर्टल “मोक्ष भूमि काशी” की धार्मिक जानकारी अन्य सनातनी को भी मिल सके।

“मोक्ष भूमि” की नई श्रृंखला
भारतीय विवाह की रस्में मुख्यतः तीन भाग में संपन्न होते हैं..विवाह से पहले, विवाह के दिन और विवाह के बाद। “मोक्ष भूमि” से जानिए इनसे जुड़ी एक-एक छोटी बड़ी सभी जानकारियां… पढ़ने के लिए जुड़िये ..
फाइव लेटेस्ट पोस्ट
श्रीकृष्ण की 8 पटरानियाँ: मात्र कथा नहीं, बल्कि स्त्री शक्ति के 8 दिव्य आयाम
डिस्क्लेमर : सभी जानकारियाँ सनातन धार्मिक ग्रंथों, विद्वानों की सलाह और मान्यताओं पर आधारित है। तथ्यों की सटीकता पर संशय के स्थिति पर अपने पुरोहित से सलाह लें ।
<img class=”alignnone size-large wp-image-10274″ src=”https://www.mokshbhumi.com/wp-content/uploads/2026/04/IMG_20250405_090833-1024×642.webp” alt=”” width=”960″ height=”602″ /
विशिष्ट जानकारियां
Basi Bhojan : आखिर क्यों नहीं खाना चाहिए बासी भोजन, जानिए क्या कहता है शास्त्र
Chanakya ki baten : आजमाएं इन सात आदतों को, जो देती है अल्प समय में ही सफलता
Narad muni : जानिए नारद मुनि के जन्म की रोचक कथा, पूर्वजन्म और श्राप से क्या है संबंध
हनुमान जी की माता अंजना क्यों बनी अप्सरा से वानरी, कौन थे हैं हनुमान जी ने नाना
Hanuman Jyanti : हनुमान जी के पैर के नीचे किसका स्थान है ?
Lord Hanuman: जानिए आखिर तीन पत्नियों के बाद भी हनुमान जी क्यों कहलाते हैं बालब्रह्मचारी ?
Pradosh vrat : जानिए शनि प्रदोष पर पूजा का विधान, क्या है वार के अनुसार प्रदोष व्रत के लाभ
यदि पैर का अंगूठा और उसके पास वाली उंगली दोनों हो बराबर तो मिलता है ये लाभ …..
आखिर 7 दिनों का ही क्यों होता है सप्ताह, जानें इसकी खास वजह
Shaniwar : शनिवार करें ये उपाय, कष्ट होंगे दूर, जीवन में आएगी जबरदस्त बदलाव
Shani dev : आखिर क्यों शनि की सवारी है कौआ, क्या है इसका धार्मिक महत्व, कैसे हुआ शनि का जन्म ?
आखिर क्यों भोजन के समय बात करने की होती है मनाही? जानें क्या कहता है शास्त्र
जानिए मूर्ति की प्राण प्रतिष्ठा होने के बाद क्यों टूट जाता है सामने रखा शीशा?
Eksloki ramayan : एकश्लोकी रामायण में मात्र एक श्लोक में संपूर्ण राम कथा
शनि देव के प्रिय इस पौधे के हैं अनगिनत फायदे, मां लक्ष्मी की कृपा से बदल जाते हैं दिन
जानें आखिर शिव मंदिर में क्यों बजाते है ताली, ये है पौराणिक महत्व
Ullu : आपके घर पर यदि दिखा है उल्लू, तो जानिए क्या है इसके मायने ?
जब विष्णुजी के शरीर से कन्या का हुआ जन्म, जानिए कैसे उत्पन्न हुई एकादशी ?
भैरव को प्रसाद में शराब का चढ़ावा, षड्यंत्र है या परंपरा ? जानिए क्या है धर्म ग्रंथ में
Vastu shastra : कहां रखना चाहिए झाड़ू…? गलत जगह झाड़ू रखने से क्या होता है..
वास्तु : घर में दो शमी के पौधे रखना ठीक या गलत, जानें इसकी दिशा और ख़ास बातें
Ahoi ashtami : संतान प्राप्ति में हो रही है देरी, नहीं ठहरता है गर्भ, इस व्रत से मिलेगी सफलता
चाणक्य की बातें
चाणक्य की बातें : इन 4 तरह के आदतों के लोगों को हमेशा अपने घर से रखे दूर , वरना …
थोड़ा नुकसान उठा लीजिए, मगर जीवन में इन 7 लोगों से कभी मदद मत मांगिए
कथाएं रामायण की ..
Ramayan : श्री राम के अलावा इन योद्धाओं के हाथों मरते-मरते बचा था रावण
कथाएं महाभारत की ..
Mahabharata : क्या गांधारी के श्राप के कारण अफगानिस्तान का हुआ है ये हाल ?
महाभारत से : जानिए रहस्य, आखिर क्यों गंगा ने मार दिया था अपने 7 बेटों को
Mahabharat Katha: किस श्राप के कारण अर्जुन बन गए थे किन्नर?
क्या चीर हरण के समय द्रौपदी रजस्वला थी ? जानिये ‘बोल्ड’ द्रौपदी से जुडी पूरी बातें
जानिये किसका अवतार थीं लक्ष्मण की पत्नी उर्मिला
जब कर्ण ने श्री कृष्ण से पूछा मेरा दोष क्या था.? पढ़िए श्री कृष्ण का जवाब…
कौन हैं सुदर्शन चक्र ? जानें कैसे बने श्री कृष्ण का अस्त्र
महाभारत काल के वो पांच गांव, जिसकी वजह बना महाभारत युद्ध
निर्जला एकादशी : जानिए जब युधिष्ठिर ने भगवान श्रीकृष्ण से पूछा था एकादशी व्रत की जानकारी, फिर ..
Mata sarasvati : क्या ब्रह्माजी ने अपनी बेटी सरस्वती से विवाह किया था ? जानिए क्या है सच.






Leave a Reply
You must be logged in to post a comment.